İçeriğe geç

YAZIM KURALLARI – 2 (2023 TAYFA)

BİRLEŞİK KELİMELERİN YAZILIŞI

İsim tamlamaları,

sıfat tamlamaları,
birleşik fiiller,
ikilemeler,

kısaltma grupları,
kalıplaşmış çekimli fiillerden oluşan ifadeler yeni bir kavramı karşıladıklarında

birleşik kelime olurlar.

Birleşik kelimeler belirli kurallar çerçevesinde bitişik veya ayrı olarak yazılır.

✓ Ses düşmesine uğrayan birleşik kelimeler bitişik yazılır

birbiri

kaynana
kaynata
nasıl

niçin
pazartesi
sütlaç

✓ Etmek, edilmek, eylemek, olmak, olunmak yardımcı fiilleriyle kurulan birleşik fiiller;
ilk kelimesinde herhangi bir ses düşmesi, ses değişimi veya türemesine
uğramışsa bitişik yazılır.
✓ Ses düşmesi ya da türemesi yoksa ayrı yazılır.

emretmek

kaybolmak

affetmek

hissetmek

alt etmek,

var olmak

yok olmak

✓ Kelimelerden her ikisi veya ikincisi, birleşme sırasında anlam değişmesine
uğradığında bu tür birleşik kelimeler bitişik yazılır.
✓ Anlam değişmesine uğramazsa ayrı yazılır.

aslanağzı, danaburnu (böcek), itdirseği (arpacık), deveboynu (boru), balıksırtı (desen),
hanımgöbeği (tatlı), beştaş, Büyükayı (yıldız kümesi), baklaçiçeği, çapanoğlu…

kılıç balığı, eğrelti otu, küpe çiçeği, çakmak taşı, Arnavut kaldırımı, çevre yolu, hava yolu,
kara yolu,

Dilimizde her iki ögesi de asıl anlamını koruduğu hâlde yaygın bir biçimde
gelenekleşmiş olarak bitişik yazılan kelimeler de vardır:

✓ Baş sözüyle oluşturulan sıfat tamlamaları: başbakan, başçavuş, başhekim,
başkahraman, başkent, başöğretmen, başrol…

✓ Bir topluluğun yöneticisi anlamındaki başı sözüyle oluşturulan belirtisiz isim
tamlamaları: aşçıbaşı, binbaşı, elebaşı, onbaşı, ustabaşı, yüzbaşı…

✓ Ağa, baba, bey, efendi, hanım, nine vb. sözlerle kurulan birleşik kelimeler: ağababa,
ağabey, beyefendi, efendibaba, hanımanne, hanımefendi, hacıağa…

✓ Biraz, birçok, birçoğu, birkaç, birkaçı, birtakım, herhangi, hiçbir, hiçbiri belirsizlik
sıfat ve zamirleri de gelenekleşmiş olarak bitişik yazılır.

✓ an/-en, -r/-ar/-er/-ır/-ir, -maz/-mez ve -mış/-miş sıfat-fiil ekleriyle kurulan
kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

✓ -r / -ar / -er, -maz / -mez ve -an / -en sıfat-fiil ekleriyle kurulan sıfat tamlaması
yapısındaki birleşik kelimeler ayrı yazılır.

cankurtaran, çöpçatan, barışsever, basınçölçer, değerbilmez, hacıyatmaz, çokbilmiş,
güngörmüş…

bakar kör, çıkar yol, güler yüz, yazar kasa, çıkmaz sokak, görünmez kaza, uçan daire

✓ İkinci kelimesi -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) kalıplaşmış belirli geçmiş zaman
ekleriyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır.

✓ Her iki kelimesi de -dı (-di / -du / -dü, -tı / -ti / -tu / -tü) belirli geçmiş zaman veya
-r /-ar /-er geniş zaman eklerini almış ve kalıplaşmış bulunan birleşik kelimeler bitişik
yazılır.

albastı, ciğerdeldi, çıtkırıldım, dalbastı, fırdöndü, gecekondu, göndöndü…

dedikodu, kaptıkaçtı, oldubitti; biçerbağlar, biçerdöver, göçerkonar, konargöçer,
okuryazar, uyurgezer, yanardöner…

✓ Renk adlarıyla kurulan bitki, hayvan veya hastalık adları bitişik yazılır.

✓ Renk sözü veya renklerden birinin adıyla kurulmuş isim tamlaması yapısındaki renk adları
ayrı yazılır.

✓ Rengin tonunu belirtmek üzere renkten önce kullanılan sıfatlar ayrı yazılır.

akağaç, karadut, alabalık, beyazsinek, bozayı…

ateş kırmızısı, boncuk mavisi, çivit mavisi, gece mavisi…

açık mavi, kirli sarı, koyu yeşil…

✓ Somut olarak yer belirten alt ve üst sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler
ayrı yazılır.

✓ Somut olarak yer bildirmeyen alt, üst ve üzeri sözlerinin sona getirilmesiyle kurulan
birleşik kelimeler bitişik yazılır.

deri altı, su altı, toprak altı, yer altı böbrek üstü bezi, tepe üstü

Ayakaltı, bilinçaltı, gözaltı, şuuraltı; akşamüstü, ayaküstü, bayramüstü, gerçeküstü,
ikindiüstü, olağanüstü, öğleüstü, öğleüzeri, suçüstü, yüzüstü; akşamüzeri, ayaküzeri…

✓ Dış, iç, sıra sözleriyle oluşturulan birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır.

ahlak dışı, çağ dışı, din dışı, kanun dışı, olağan dışı, yasa dışı; ceviz içi, hafta içi, yurt içi;
aklı sıra, ardı sıra, peşi sıra, yanı sıra vb.

✓ Alt, üst, ana, ön, art, arka, yan, iç, dış, orta sözlerinin başa getirilmesiyle oluşturulan
birleşik kelime ve terimler ayrı yazılır.

alt yazı, ana dili; ön söz, ön yargı, art niyet, arka plan, yan etki, iç tüzük, dış borç, dış hat,
orta oyunu…

✓ Yer adlarında kullanılan batı, doğu, güney, kuzey, güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı,
kuzeydoğu, aşağı, yukarı, orta, iç, yakın, uzak kelimeleri ayrı yazılır.

✓ Ara yönleri belirten kelimeler bitişik yazılır.

Batı Trakya, Güney Kutbu, Kuzey Amerika, Orta Anadolu, Orta Asya, Orta Doğu, İç Asya,
İç Anadolu, Yakın Doğu, Uzak Doğu…

güneybatı, güneydoğu, kuzeybatı, kuzeydoğu…

✓ -a, -e, -ı, -i, -u, -ü zarf-fiil ekleriyle bilmek, vermek, kalmak, durmak, gelmek ve yazmak
fiilleriyle yapılan tasvirî fiiller bitişik yazılır.

düşünebilmek, gülüvermek; uyuyakalmak, gidedurmak, çıkagelmek, öleyazmak…

✓ Bir veya iki ögesi emir kipiyle kurulan kalıplaşmış birleşik kelimeler bitişik yazılır.

albeni, ateşkes, çalçene, çekyat, kaçgöç, kapkaç, örtbas, veryansın, yapboz, yazboz…

✓ Ev kelimesiyle kurulan birleşik kelimeler bitişik yazılır.

aşevi, bakımevi, huzurevi, konukevi, orduevi, öğretmenevi, yayınevi…

✓ Hane, name, zade kelimeleriyle oluşturulan birleşik kelimeler bitişik yazılır.

kahvehane, yazıhane, kanunname, seyahatname, amcazade…

Pastane, postane, hastane, eczane…

✓ -zede ile oluşturulmuş birleşik kelimeler bitişik yazılır.

depremzede, afetzede, selzede, kazazede

✓ Arapça ve Farsça kurala göre oluşturulan sözler bitişik yazılır.

gayrimenkul, Kuvayımilliye, Misakımillî, suikast, hüsnükuruntu, hıfzıssıhha, darülaceze,
fevkalade, şeyhülislam…

✓ Müzikte kullanılan makam adları bitişik yazılır.

acembuselik, hisarbuselik…

✓ Kanunda bitişik geçen veya bitişik olarak tescil ettirilmiş olan kuruluş adları bitişik
yazılır.

İçişleri, Dışişleri, Genelkurmay, Yükseköğretim Kurulu, Açıköğretim Fakültesi,
Gaziosmanpaşa Üniversitesi…

Bazı sözcüklerin ayrı ya da bitişik yazılması cümledeki kullanımından ortaya
çıkmaktadır.

Bu adam, birtakım kurumsal meseleleri çözmek için bayılıyor.
Yanınızda yedek olarak bir takım elbise getirmenizi tavsiye ederim.

Çalılıkların arasından geçerek denizaltının demir attığı koya doğru yaklaşıyoruz.

Deniz altında yapılan araştırmalarda fayla ilgili ayrıntılı bilgilere ulaşılacak.

Emniyet güçleri burada yeraltı faaliyetlerinin önüne geçti.

Burası soğuk, ıslak bir yer altı mahzeniydi.

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir